Klinik Öncesi Tıp Öğrencilerinin Sınav Stresi İle Oksitosin ve Kortizol Seviyeleri Arasındaki İlişki

Sinem Yıldız İnanıcı

[email protected], Marmara Üniversitesi

Sevil Arabacı Tamer

[email protected], Marmara Üniversitesi

Faize Elif Bahadır

[email protected], Bahçeşehir Üniversitesi

Sibel Sakarya

[email protected], Koç Üniversitesi

Berrak Ç. Yeğen

[email protected], Marmara Üniversitesi

Giriş

Stresörün tipi ve deneyimlenme şekline bağlı olarak kaygının oluşmasının ve bunun gerek akademik performans gerekse de ruh sağlığına ilişkin bozulmalara yol açmasının ardında güçlü nörobiyolojik temeller vardır. Stres yaşantısıyla devreye giren nörotransmiter ve hormon reseptörlerinin yaygın olarak bulunduğu beyin bölgeleri, aynı zamanda öğrenme ve hafızayla ilgili işlevleri yüklenmiş olan bölgelerdir. Sınavlar, eğitim ortamlarında bulunan stresörlerin başında gelmekte, yarattığı kaygı, performans düşüşüne ve psikolojik problemlere eşlik etmektedir (Neuderth, Jab, Schmidtke, 2009). Sınav tarihleri yakınlaştıkça kaygı artmakta ve kaygı seviyesi ile performans arasında negatif korelasyon bildirilmektedir (Tooth, Tonge, McManus, 1989). Stresöre verilen tepkinin belirlenmesinde kortizol ve oksitosin özellikle önemlidir. Bu çalışmada, daha önce yapılmış araştırmalardan farklı olarak, sınav stresörüne verilen yanıtta kortizolün yanı sıra, anti-stres etkili oksitosin hormonundaki olası değişikliklerin katılımı da araştırılmıştır.  Bu amaçla, klinik öncesi dönemdeki tıp fakültesi öğrencilerinin sınavsız dönem, pratik sınav öncesi ve sonrası ile teorik sınav öncesi ve sonrası kaygı durumları tükürükteki oksitosin ve kortizol değerleri karşılaştırılmıştır.

Gereç ve Yöntem

Çalışmaya, 52 klinik öncesi dönem tıp fakültesi öğrencisi katılmıştır. Katılım gönüllüdür ve çalışmanın etik kurul izni alınmıştır. Psikometrik ölçümlerle durumluk kaygı, sabahçıl-akşamcıl olma, kişiler arası ilişki boyutları, başa çıkma becerileri, üst-biliş becerileri, kişilik özellikleri değerlendirilmiştir. Tükürük örnekleri sabah, aç karnına ve hep aynı mekanda toplanmıştır. Katılımcılar tükürük toplanmadan 10 dakika önce ağızlarını çalkalayarak, oral svapları 2 dakika süreyle dillerinin altında tutmuşlardır. Toplandıktan sonra bakteriyel üremeyi engellemek amacıyla buzda bekletilen örnekler  +4 °C’de 3000 rpm’de 15 dakika santrifüj edilmiştir.  Daha sonra −80°C’de saklanan örneklerde oksitosin ve kortizolün ticari enzim immün essay kitleri ile düzey tayinleri yapılmıştır. İstatistiksel değerlendirmede Mann-Whitney U ve Kruskal Wallis testleri kullanılmıştır.

Bulgular

Katılanların %55,8’i (n=29) kadındır; %26'sı (n=13) 1. sınıf, %26'sı (n=13) 2. sınıf ve % 48'i (n=24) 3. sınıf öğrencisidir. Öğrencilerin durumluluk kaygı düzeyi cinsiyete veya sınıfa göre değişmemektedir. Yalnızca Üst Biliş Ölçeği’nin “olumsuz inançları kontrol altına alma ihtiyacı” puanı; Başa Çıkma Stilleri Ölçeği “duygu odaklılık” ve “duygusal destek kullanımı” puanları kadınlarda daha yüksektir (p<0,05). Anatomi pratik sınavları öncesinde ölçülen tükürük kortizol düzeyi (3,97±0.4 nmol/g protein) sınavsız dönemdeki düzeyden (4,59 ± 0,4 nmol/g protein) farklı bulunmazken, ders kurulu teorik sınavları öncesinde tükürük kortizol düzeyi anlamlı olarak yüksek (5,73 ±0,4 nmol/g protein; p <0,05) ölçülmüştür. Teorik sınav sonrasında ise kortizol düzeyleri, sınavsız dönem değerlerine düşmüştür. Oksitosin değerleri açısından sınavsız dönem ile sınav öncesi ya da sonrası dönemler arasında bir farklılık saptanmamıştır.

Sonuç

Klinik öncesi dönemdeki öğrencilerin tükürükte ölçülen kortizol düzeyleri teorik sınav öncesinde sınavsız döneme göre önemli düzeyde artmaktadır, ancak bu stres yanıtına oksitosin eşlik etmemektedir. Teorik sınavların aksine daha az not karşılığı olan ve daha kısa süren pratik sınavlar öğrencilerde daha az stres yanıtına neden olmaktadır. Teorik sınavlar, pratik olanlara göre daha fazla kaygı yaratabilmekte, kaygıya verilen tepkiler, belli bir ölçüde başa çıkma ve üst biliş becerilerinden etkilenebilmektedir. Benzer çalışmaların, daha geniş bir örneklemde ve klinik dönemlerdeki farklı sınav ortamlarında da yapılmasına gereksinim vardır.

Anahtar Kelimeler

stres, oksitosin, tıp eğitimi